Legenda o świętej Barbarze

Czasy księcia pomorskiego Świętopełka to dla historii Rumi szczególnie ważny okres. Na rok 1224 datuje się pierwszą pisaną wzmiankę o naszym mieście. W tym czasie działali tu cystersi, między innymi budując kościół, a średniowieczna Rumia stała się także tłem dla najstarszej lokalnej legendy związanej z pojawieniem się wyjątkowej relikwii – głowy świętej Barbary.

Legenda ta była znana w różnych wersjach, co świadczy o tym, jak szeroko rozpowszechniony był kult świętej także na naszych ziemiach – i to już w czasach średniowiecza. Drukiem opowieść ukazała się w 1880 roku w publikacji „Obrazy cudowne i miejsca w dzisiejszej Dyecezyi Chełmińskiej” autorstwa ks. Jakuba Fankidejskiego. 

Jest to historia o biskupie rzymskim, który wiózł ze sobą cudowną relikwię. Jego statek rozbił się o brzegi Bałtyku, a duchowny został wzięty do niewoli i uwięziony właśnie w Rumi. W taki sposób cenna głowa świętej Barbary trafiła najpierw do Sartawic, gdzie mieścił się zamek Świętopełka, a następnie dostała się w ręce Krzyżaków. 

Święta Barbara to postać, która bardzo często pojawia się w sztuce europejskiej – zarówno w malarstwie, jak i w rzeźbie. Na wielu gotyckich ołtarzach odnajdziemy ją w towarzystwie innych popularnych świętych kobiet: Doroty, Małgorzaty czy Katarzyny. Każdą z nich można bez trudu rozpoznać dzięki charakterystycznym atrybutom nawiązującym np. do wydarzeń z ich życia. W przypadku świętej Barbary najczęściej będzie to trzymana przez nią wieża, czasem także miecz lub kielich z hostią czy gałązka palmowa – symbol męczeństwa.  

Aby zrozumieć znaczenie tych przedmiotów, warto przypomnieć jej historię. Barbara z Nikomedii żyła na przełomie III i IV wieku. Jej ojciec Dioskuros, który był poganinem, gdy odkrył, że córka przyjęła chrześcijaństwo, kazał umieścić ją w wieży. Wówczas – jak głosi legenda – objawił się jej anioł trzymający hostię i kielich. Skazana na okrutne tortury ostatecznie została ścięta mieczem, podobno przez własnego ojca. Kult świętej męczennicy szybko rozprzestrzenił się najpierw we wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego, a od średniowiecza żywy był także na Zachodzie, czego najlepszym dowodem jest ówczesna sztuka sakralna.

Jednym z wielu przykładów przedstawień świętej Barbary jest znajdujący się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie Poliptyk św. Barbary – gotycki ołtarz pochodzący z Wrocławia. Dzieło jest datowane na 1447 rok, do dziś zachowała się jedynie jego środkowa część z obrazem głównym ukazującym świętą Barbarę w otoczeniu świętych rzymskich męczenników: Feliksa i Adaukta. Po obu stronach umieszczono kwatery ze scenami z życia świętej. Dwie pary ruchomych skrzydeł bocznych niestety się nie zachowały.

Jak to z legendami bywa, nie sposób dziś potwierdzić prawdziwości historii o głowie świętej Barbary. Choć w Rumi nie zachowały się ślady szczególnego kultu tej patronki, sama opowieść o niezwykłej relikwii zyskała dużą popularność – i do dziś powraca w rozmowach mieszkańców o dawnych dziejach miasta.