Od klasztornej ciszy po wyjątkową sztukę

Dzieje naszego miasta związane są ze szczególnie ważnym dla Pomorza zakonem cystersów. Obecność ich klasztoru w Oliwie silnie wpłynęła również na sąsiednią Rumię, w której niemal 800 lat temu zakonnicy założyli folwark i wybudowali kościół. Ruiny tej świątyni są dziś najważniejszym rumskim zabytkiem. Warto zatem nieco przyjrzeć się owym cystersom – a przede wszystkim sztuce, którą preferowali.

Do Oliwy cystersi zostali sprowadzeni przez namiestnika Pomorza Sambora I w 1186 roku. Przybyli z Kołbacza, który był filią duńskiego opactwa w Esrum. Fundacje klasztorów były przez władców często praktykowane, ponieważ wszędzie, gdzie pojawiali się mnisi, następował szeroko pojęty rozwój – zarówno w dziedzinie kultury i nauki, jak i gospodarki, uprawy ziemi czy zarządzania.

Zakon cysterski wywodzi się ze zgromadzenia benedyktynów i został założony w 1098 roku we francuskiej miejscowości Cîteaux (łac. Cistercium – stąd nazwa zakonu). Z czasem powstawały kolejne filie cysterskiego opactwa, a jedną z ważniejszych był klasztor w Clairvaux, założony w 1115 roku przez św. Bernarda. To właśnie on znacznie wpłynął na ukształtowanie cysterskiej myśli estetycznej – według jego zaleceń świątynie i klasztory miały być proste, a elementy dekoracyjne mocno zredukowane, aby zanadto nie rozpraszać modlących się zakonników. Patrząc na okazałe zabudowania klasztorów cysterskich trudno doszukać się tej surowości architektonicznej, którą postulował św. Bernard. Dotyczy to szczególnie czasów baroku, a więc między XVI a XVIII wiekiem.

Na Pomorzu w tym okresie działało wielu artystów, którzy wykonywali dużych rozmiarów dzieła przeznaczone do świątyń i klasztorów. Jednym z ważniejszych malarzy był Andreas Stech (1635-1697). W jego dorobku znajdziemy dzieła historyczne i alegoryczne, portrety oraz martwe natury. Obrazy o tematyce religijnej wykonywał zarówno dla kościołów protestanckich, jak i katolickich – w Gdańsku, Oliwie i Pelplini.

To właśnie jedno z dzieł Stecha można uznać za najważniejsze i najbardziej monumentalne w kontekście preferencji artystycznych zakonników cysterskich. Mowa o obrazie znajdującym się w ołtarzu głównym oliwskiej katedry. Mierzące pięć metrów wysokości dzieło przedstawia Matkę Bożą oraz głównego patrona zgromadzenia, wspomnianego już św. Bernarda.

Ołtarz powstał w 1688 roku i został ufundowany przez opata Antoniego Hackiego. Kompozycja obrazu, jak w wielu przypadkach barokowych dzieł ołtarzowych, dzieli się na dwie strefy. W dolnej części obrazu ukazani zostali cystersi. W tle dobrze widoczne są zabudowania klasztorne – bez trudu można rozpoznać katedrę oliwską. Na obłokach pośród cherubinów i aniołów ukazani zostali orędownicy opactwa, Matka Boża oraz św. Bernard z Clairvaux, który w modlitewnym geście wznosi ręce, polecając klasztor boskiej opiece. Z otwartego nieba bije światłość symbolizująca obecność Boga. To monumentalna, architektoniczno-rzeźbiarska barokowa kompozycja ołtarzowa, wypełniająca całą przyścienną przestrzeń oraz sklepienie wschodniego zamknięcia prezbiterium. Całość przypomina teatralną scenę – anioły rozsuwają kotarę zawieszoną pod sklepieniem, by oczom wiernych ukazała się sfera sacrum. 

Katedra oliwska stanowi doskonały przykład tego, jak w barokowym okresie sztuka przenikała duchowość cystersów. Rozbudowany program ikonograficzny i kunszt artystyczny nie tylko zachwycały formą, lecz przede wszystkim miały prowadzić ku modlitwie i umacniać wiarę.